Tijdens mijn 14-daags verblijf op het onveranderd mooie Schiermonnikoog, krijg ik bezoek van mijn nichtje Emma en haar partner Gerrit. Ik haal ze op van de Veerdam en na een gezamenlijke fietstocht langs de Waddendijk, vol met schapen en lammeren, en verder trappend door het natuurgebied Kobbeduinen, bezoeken we boerderij De Kooiplaats voor een excursie ‘eendenkooi’ | During my 14-day stay on unchanged-beautiful Schiermonnikoog, my niece Emma and her partner Gerrit pay me a visit. I pick them up from the ferry dam and after a joint bike ride along the Wadden-dike, full of sheep and lambs, and pedaling further through Kobbeduinen (Head Dunes) nature reserve, we visit Kooiplaats farm (Cager’s Place farm) for an excursion 'duck decoy'
In de uitgestrektheid van de vlakke polder, beschut door de omarming van voorjaarsgroene bomen, ligt de gemoedelijke enclave. De oorspronkelijke boerderij-met-eendenkooi anno 1861, is in 2022 een actieve veehouderij met meerdere hedendaagse gebouwen, groepsaccommodaties voor 100 gasten, appartementen en huisjes voor de individuele vakantieganger, tevens acht safaritenten volgens het concept ‘glamping’ | In the vastness of the flat polder, sheltered by the embrace of spring green trees, lies the friendly enclave. The original farm-with-duck decoy dating from 1861, is in 2022 an active livestock farm with several contemporary buildings, group accommodations for 100 guests, apartments and houses for the individual holidaymaker, also eight luxury safari tents
Met zwarte glazuurtegels aangebracht in het rode pannendak, de voorletters van de eigenaar
Naam: De Kooiplaats Schiermonnikoog
Eerste vermelding: 1861
Ligging: Schiermonnikoog
Aantal vangpijpen: 4
Recht van afpaling/aantal meters: ja, 1200 meter
Kooitype: Fries
Landschap: binnenduinrand
Eigenaar: Natuurmonumenten
Kooiker(s): Theun Talsma
Huidige functie: onderzoek- en excursiekooi
Toegankelijk: ja, tijdens excursies
________
With black glaze tiles applied in the red tiled roof, the initials of the owner
Name: De Kooiplaats
(Cager’s Place) Schiermonnikoog
First mention:
1861
Location: Schiermonnikoog
Number of catch
pipes: 4
Right of
demarcation/number of meters: yes, 1200 meters
Cage type:
Frisian
Landscape: inner
dune edge
Owner: Nature
Monuments
Cager(s): Mr Theun
Talsma
Current Position:
Research and Excursion Cage
Accessible: yes, during excursions
GESCHIEDENIS
In 1858 koopt de 24-jarige jurist John Eric Banck - graaf
van Bensdorff - het eiland Schiermonnikoog voor bijna een ton van de familie
Stachouwer. Twee jaar later laat hij een zeedijk aanleggen en poldert een deel
van de kwelder in. Deze polder staat onveranderd bekend als Banckspolder
De jonge heer Banck wil in de nieuwe polder ook een
eendenkooi oprichten. Hiervoor krijgt hij in 1861 toestemming bij Koninklijk
besluit. Daarbij wordt een afpalingsrecht van 1.200 meter vastgelegd
Voor de aanleg van de kooi trekt hij Koert Davids aan, tot
dan kooiker bij de Menkemaborg in het Groninger dorp Uithuizen. De kooi Menkemaborg
dient als inspiratie voor de nieuwbouw, een eendenkooi van het Friese type.
Kosten noch moeite worden gespaard. Het werpt zijn vruchten af en Koert Davids
blijft tien jaar lang de kooiker op Schiermonnikoog. In 1897 verzoekt men hem een eendenkooi
aan te leggen in de gemeente Ulrum: de kooi Westpolder
Graaf van Bensdorff blijft tot in de Tweede Wereldoorlog
eigenaar van de kooi. Na de oorlog wordt deze als oorlogsbuit toegevoegd aan de
staatsdomeinen (onroerende zaken die aan de Nederlandse staat toebehoren en
door haar als rentegevende objecten worden beheerd)
CONFLICT
Geen geschiedenis zonder conflict. Rond 1960 huurt een groep
jagers het jachtrecht op Schiermonnikoog. Men ondervindt vervolgens hinder van
de 1.200 meter ‘afpalingsrecht’ rond de kooi. Het afpalingsrecht is een oud
zakelijk recht op rust in en rond een eendenkooi. Er mogen binnen een zekere
omtrek zonder noodzaak geen handelingen worden verricht, waardoor eenden binnen
de afpalingskring worden verstoord of verjaagd. Natuurlijk heeft de kooiker overlast
van de geweerschoten. De toenmalige eilandeigenaar Dienst der Domeinen besluit daarom de eendenkooi uit de pacht van kooiboer Yde Talsma (vader van de huidige kooiker)
te halen. Vervolgens verbrand men de rietschermen om de kooi te ontmantelen en
het geheel raakt in verval. De begroeiing woekert en al snel is de eendenkooi nog
lastig als zodanig herkenbaar
RESTAURATIE
Het Waddeneiland Schiermonnikoog wordt in het jaar 1984 een
Nationaal Park in oprichting. De eilanders pleiten voor restauratie van de kooi
om er vogels te kunnen ringen voor onderzoek. Wat hen betreft moet de eendenkooi
weer onderdeel worden van boerderij De Kooiplaats. Het ministerie van Landbouw
zorgt voor financiën. Eendenkooienspecialist Gerard Mast, destijds in dienst
bij het ministerie, schrijft het bestek
Na afronding van de werkzaamheden in 1990, ligt de eendenkooi er weer prachtig bij. Niet lang daarna kan kooiker Theun Talsma de eerste vogels ringen. Dit doet hij tot op de dag van vandaag. Daarnaast onderhoudt hij de kooi en leidt er bezoekers rond
________
HISTORY
In 1858,
24-year-old lawyer John Eric Banck - Count of Bensdorff - buys the island of
Schiermonnikoog from the Stachouwer family for almost one hundred thousand Guilders.
Two years later, the Count had a sea dike build and poldered part of the salt
marsh. This polder is still known as Banckspolder
Young Mr Banck also wants to set up a duck decoy in the new polder. In 1861 he receives permission for this by Royal Decree. In addition, a right of demarcation of 1,200 meters is established
Mr Koert Davids is hired for the construction of the cage, until then cager at Menkema House in the Groningen village of Uithuizen. The Menkema House cage serves as inspiration for the new construction, a duck decoy of the Frisian type. No expense or effort is spared. It is bearing fruit and Mr Davids will remain a cager on Schiermonnikoog for ten years. In 1897 he is asked to build a duck decoy in the municipality of Ulrum: the Westpolder cage
The Count of
Bensdorff remains the owner of the cage until the Second World War. After the
war, it is added to the state domains as spoils of war
CONFLICT
No history
without conflict. Around 1960 a group of hunters rents the hunting rights on
Schiermonnikoog. People are then hindered by the 1,200 meters of 'demarcation
right' around the cage. The right of demarcation is an old real right to rest
in and around a duck decoy, within a certain perimeter no actions may be
performed without necessity that disturb or chase ducks within the demarcation
circle
Of course the cager
is bothered by the gunshots. The then island owner, Service of Domains, decides
to remove the duck decoy from the lease of farmer/cager Yde Talsma (father of
the current cager). The reed screens are burned to dismantle the cage and the
whole thing falls into disrepair, overgrowth of vegetation, and soon the duck
decoy is difficult to recognize as such
RESTORATION
The Wadden Island
of Schiermonnikoog becomes a National Park in 1984. The islanders are calling
for the cage to be restored to ring birds for research. As far as they are
concerned, the duck decoy should again become part of Kooiplaats farm. The
Ministry of Agriculture takes care of finances. Duck decoy specialist Mr Gerard
Mast, who was employed by the ministry at the time, writes the specifications
After completion of the work in 1990, the duck decoy is looking great again. Not long after that, cager Theun Talsma can ring the first birds. He does this to this day. He also maintains the cage and guides visitors around
Achter de boerderij, geheimzinnig verstopt binnen een ovale wal met rijkelijk bosbeplanting, bevindt zich ons doel | Behind the farm, mysteriously hidden within an oval rampart planted with rich forest, locates our destination
Theun Talsma is kooiker
in de derde generatie.
Zijn opa Talsma
draagt als voornamen: Tiete Ydes. Hij is vanaf 1914 eigenaar van een kooi gelegen
bij het dorp Hallum aan de Friese noordkust. Dan bezit hij al de kooiboerderij
en het omliggende land. Het is een kooi met lange geschiedenis die al in het jaar 1676 wordt genoemd in de historische documenten.
Twee van zijn zoons
worden tevens kooiboer. De tweede zoon, Auke Tjittes Talsma, volgt zijn vader
op in de Hallumer kooi. Naar deze zoon is de eendenkooi later vernoemd: de Auke
Talsmakooi.
Oudste zoon Yde
Tietes Talsma (vader van de huidige kooiker Theun Talsma), gaat in 1927 naar Schiermonnikoog
om daar kooiboer te worden op boerderij De Kooiplaats, met zijn eendenkooi daterend
van 1861 en tot 1946 in eigendom bij Graaf van Bensdorff
Mr Theun Talsma is a cager in the third generation.
His Grandfather Talsma bears the first names: Tiete Ydes. Since the year 1914
he has owned a cage located near the village of Hallum on the Frisian north
coast. The cage is mentioned in historical documents for the first time in the
year 1676. Grandpa Talsma already owns the cage farm and the surrounding land.
Two of his sons also become cage farmers. The second son, Auke Tjittes Talsma,
succeeds his father in the Hallumer cage. The duck decoy is later named after
this son: the Auke Talsma Cage.
Eldest son Yde Tietes Talsma (father of current cager Theun Talsma), goes
to Schiermonnikoog in 1927 to become a cage farmer on Kooiplaats farm, with a
duck decoy dating from 1861 and owned until 1946 by Count Van Bensdorff
DE KOOIKER
Hij is de spil van de eendenkooi. Zijn vakbekwaamheid,
vindingrijkheid en gedrevenheid, maken de eendenkooi (in zijn vroegere productiejaren)
rendabel. Natuurlijk is de kooiker afhankelijk van de hoeveelheid vangbare
eenden die op zijn kooi komen. Maar zitten die eenmaal op de kooiplas, dan zijn
deze watervogels meestal voor hem. Andere voorwaarden, zoals de rust,
uitrusting en optimaal onderhoud (van de snel verouderende natuurlijke
materialen), moeten natuurlijk aanwezig zijn. De kooiker is, geassisteerd door
zijn trouwe kooikerhondje, de baas van de eendenkooi. Zijn inspannende, zware beroep
gaat doorheen de eeuwen over van vader op zoon die het vak met de paplepel
ingegoten krijgt
________
THE CAGER
He is the pivot of the
duck decoy. His skill, ingenuity and drive make the duck decoy (in its
earlier production years) profitable. Of course the cager is dependent on
the amount of catchable ducks that come into his cage. But once they are on the
cage pond, these waterfowl are usually for him. Other conditions, such as rest,
equipment and optimal maintenance (of the rapidly aging natural materials),
must of course be present. The cager, assisted by his faithful cager dog, is the boss of the duck decoy. His strenuous, heavy profession is
passed on over the centuries from father to son, who is taught the trade from
scratch
EENDENKOOI
Een eendenkooi is een vanginrichting, gebouwd om waterwild te
kunnen vangen. In dit geval eendachtigen. De vangmethode, zoals die nu nog in
gebruik is, is ontwikkeld in de late middeleeuwen tussen 1300 en 1400
De eerste vorm van een eendenkooi is de zogenaamde rivierkooi. Aan de rivieroever graaft men een doodlopende sloot of gebruikt een al aanwezige kreek. De sloot of kreek wordt overkapt met netten of takken en omzoomd met rietmatten. Ruiende eenden worden opgejaagd door honden of met bootjes en in de vangpijp gedreven. Ruiende eenden (direct na de broedtijd) zijn een zestal weken vleugellam en een gewillig slachtoffer. Deze jachtvorm is slechts van korte duur
Het brengt de jagers op een idee. Nederland is in die tijd rijk aan waterrijke, plas-drassige gebieden die grote voedselrijkdom herbergen. Vanaf het vroege najaar een perfecte aanlandplaats voor honderdduizenden koude-ontvluchtende watervogels vanuit Noord-Europa en Rusland. In ons kikkerlandje vreten ze zich vol & rond om met genoeg vet op de botten in het voorjaar terug te vliegen en voor nageslacht te zorgen. Echter hebben de wintergasten hun rui al achter de rug en men verzint een andere vangmethode
Met rust en stilte behaalt men de beste resultaten. Daarin is het creëren van een veilige vogelrustplaats essentieel. Onbekend is, wie de eerste aanzet tot de huidige kooivorm heeft gegeven. Maar einde 14e eeuw begint de bouw van eendenkooien zoals we die tegenwoordig nog kennen
KOSTBAAR
De aanleg van een eendenkooi, ‘vogelkooy’, is een kostbare
onderneming. Er is veel beschikbaar land nodig, ook rondom de kooi. Het uitgraven
van de plas met vangpijpen is puur handwerk. Het vervaardigen van beugels voor
de vangpijp-overkapping met bijbehorende netten, is tijdrovend en kost de nodige
florijnen. Net als de vele rietmatten ter afscherming. Daarnaast is het vangen
van watervogels, de ‘vogelarij’, een ‘Heerlijkheids recht’ en alleen weggelegd
voor de Heren van de Heerlijkheid. Bij de bouw van nieuwe kastelen &
landhuizen wordt geregeld plaats ingeruimd voor een eendenkooi die vervolgens als
statussymbool een voorname plaats inneemt bij de tuinaanleg rondom het huis. Dit
zijn kooien met hoge esthetische waarde die waarlijk gezien moeten worden. Dit in
tegenstelling tot productiekooien gelegen in onland (woeste grond, niet in
cultuur gebracht). Ten zuiden van Groningen bij Haren zijn een aantal
voorbeelden van de bouw van eendenkooien bij buitenplaatsen. De Glimmer
eendenkooi, die ooit deel heeft uitgemaakt van buitenplaats Huis te Glimmen, en in zijn directe omgeving de twee eendenkooien van buitenplaats De Mickelhorst
VANGINRICHTING
De kooiker gebruikt het materiaal dat in de directe omgeving
beschikbaar is, zoals riet en wilgen- en essenhout. De meeste gegraven eendenkooien
hebben het rogge-eimodel (zie op bovenstaande afbeelding rechtsonder).
De grootte van de kooi is afhankelijk van de beschikbare hoeveelheid land en de
vorm van de verkaveling. In een aantal gebieden maakt men gebruik van de aanwezige plassen, vaak ontstaan door veenafgraving. Het
aantal vangpijpen is variabel
________
DUCK DECOY
A duck decoy is a
trapping device built to catch waterfowl. In this case ducks. The capture
method, as it is still in use today, was developed in the late Middle Ages
between 1300 and 1400
The first form of a duck decoy is the so-called river cage. On the riverbank, a dead-end ditch is dug or an existing creek is used. The ditch or creek is covered with nets or branches and bordered with reed mats. Moulting ducks are hunted by dogs or by boats and driven into the trap. Moulting ducks (immediately after the breeding season) are wingless for six weeks and a willing victim. This hunting form is only short-lived
It gives the hunters an idea. At that time, the Netherlands, which was rich in wetland areas that housed a great deal of food, has been a landing place for hundreds of thousands of cold-fleeing waterfowl from Northern Europe and Russia, from early autumn on. In this little country they eat full and round to fly back in the spring with enough fat on their bones to provide for offspring. However, the winter guests have already completed their moulting and people have to invent a different catch method
The best results are achieved with peace and quiet. Creating a safe bird resting place is essential. Unknown who gave the first impetus to the current cage shape, but the construction of duck decoys as we know them today, begins at the end of the 14th century
PRECIOUS
The construction
of a duck decoy is a costly undertaking. A lot of available land is needed,
including property around the cage. Excavating the puddle and traps, is purely
manual work. The production of brackets for the catch pipe roof, with
associated nets, is time-consuming and costs a lot of Guilders, just like the
many reed mats for shielding. In addition, the catching of waterfowl is a 'Masters
Right' and only reserved for Lords of the Manor. In the construction of new
castles & country houses, regularly space is made for a duck decoy, which
subsequently takes an important place as a status symbol in the landscaping
around the house. These are cages with high aesthetic value that really need to
be seen. In contrast to production cages located in waste ground. South of the
city of Groningen near the village of Haren, are a number of examples of duck
decoys at country estates. The ‘Glimmer duck decoy’ was part of the country
estate ‘House in Glimmen’ (Glimmen is a village near Haren), and in the
immediate vicinity of Haren two duck decoys of country estate ‘The Mickelhorst’
CATCH DEVICE
The cager uses materials
that are available in the immediate vicinity, such as reed and, among other
things, willow and ash wood. Most dug duck decoys then have the rye egg model
(see bottom right in the image above). The size of the cage depends on the
amount of land available and the shape of the allotment. In a number of areas,
existing pools are used, often created by peat excavation. The number of catch
pipes is variable
OPBOUW
(zie afbeelding)
~ KOOIPLAS ~ is een zoetwaterplas, het centrale punt van de
eendenkooi
~ ZITWAL ~ tevens ‘saad’ of ‘sating’, is gelegen aan beide lange zijden tussen kooiplaswaterkant en het scherm, en dient als rustbank voor de tamme kooieenden, tevens de plek om het verenkleed te onderhouden
~ BORSTWAL ~ of ook ‘de borst’; kan dit een aarden wal zijn of een scherm, dat als zichtblokkering is gesitueerd tussen de vangpijpen aan beide korte einden van de kooiplas
~ VANGPIJP ~ of ‘keel’; een doodlopende sloot met een
overkapping van beugels waarover een net is gespannen - op Schiermonnikoog vier pijpen - en
voorzien van rieten
~ BLINDSCHERMEN ~
~ VANGHOKJE ~ aan uiteinde van de vangpijp, waarin de wilde eend uiteindelijk gevangen komt te zitten
~ KOOIHUISJE ~ waar de kooiker zijn materiaal en voer voor het makkehok opslaat (vandaag de dag tevens zijn administratie afhandelt betreffende ringwerkzaamheden) en onderdak biedt bij slecht weer
~ MAKKEHOK ~ waar jonge eenden mak worden gemaakt door hen te laten wennen aan de kooiker en zijn kooikerhond
~ KOOIBOS ~ rondom aangelegd, zorgt voor rust en broedgelegenheid en is tegelijkertijd de producent van bouwmateriaal om de kooi in stand te houden
~ BROEDKORVEN ~ als nestgelegenheid voor de eenden van het makkehok
________
STRUCTURE
(see picture)
~ CAGE POND ~ is
a freshwater pool and the central point of the duck decoy
~ RESTING WALL ~ located on both long sides of the cage pool, between waterside and the screen, the place where during the day the tamed ducks rest and maintain their plumage
~ WAL ~ or also 'the chest', can be an earthen wall or a screen, and is located as a view blocker at the head of both short pool sides, between the trap pipes
~ TRAP PIPE ~ or 'throat', a dead-end ditch with a canopy of brackets, over which a net is stretched; the long sides are equipped with reed ~ BLIND SCREENS ~
~ TRAP BENCH ~ at the end of the trap pipe, in which the mallard eventually is caught
~ CAGE HOUSE ~ where the cager stores his material and feed for his tamed ducks (and where the cager in present time also handles his administration regarding to bird ringing); also a shelter in bad weather
~ TAMING CAGE ~ where young ducks are tamed by getting used to the cager and his cage dog
~ CAGE FOREST ~ constructed all around, which provides rest for the cage pond, and also breeding opportunities for the tamed ducks; the forest as a producer of building material for maintaining the cage
~ BREEDING HAVES ~ as a nesting opportunity for the tamed ducks
Met dank voor de INFORMATIE en deels TEKSTEN & TEKENINGEN/FOTO’S van de volgende Internetsites:
Vakantieboerderij De
Kooiplaats
https://www.kooiplaats.nl/eendenkooi/
De Nederlandse
Eendenkooien, alles over verleden, heden en toekomst van de eendenkooi
https://www.eendenkooien.nl/
Kongsi van de
Eendenkooi
https://www.kooikersvereniging.nl/kongsi/
Wikipedia Eenden
https://nl.wikipedia.org/wiki/Eendenkooi
